Ogni viaggio parte dalle domande più piccole: chi fu Marianna Bussalai?
L’abbiamo scoperto sabato sera 21 ottobre a Orani in un’atmosfera magica, circondati dalle meravigliose opere del Museo Nivola, all’evento organizzato da ANS Nùgoro.
Giovanna Cottu, co-autrice del libro Marianna Bussalai, ha dialogato con Isabella Tore, socia ANS, di questa grande donna sarda. Il libro si è ispirato al lavoro di ricerca di tesi di Marta Brundu, oranese, che è patrimonio comune e può essere letto nel sito www.mariannabussalai.org.
A intervallare la discussione, Valentina Loche, che ci ha incantato leggendo qualche suo testo. La sua voce ha accompagnato riflessioni personali, politiche, versi poetici, i semi che Bussalai ha impresso sulla carta per farli crescere e fiorire arrivando fino a noi oggi.
Ma allora, chi fu Mariannedda de Sos Bator Moros (it. Mariannina dei Quattro Mori), come era soprannominata?
«Una donna sfortunata», l’ha definita Cottu, che già da bambina dovette battagliare con la malattia, una bambina che ebbe poche possibilità di studiare ma aveva nell’anima il fuoco del sapere. Di Marianna è rimasta, a chi ha ascoltato, una lezione enorme.
Marianna Bussalai cercò sempre di migliorare il suo destino, cominciando da ragazza, quando si interrogava sul perchè la storia della Sardegna non fosse protagonista nella sua istruzione. Crescendo, si riuniva con le amiche, in un mare di lunghe discussioni, di politica e letteratura, di progetti e grandi sogni che essa chiamò «prime porte aperte sull’ideale» nel suo diario. E questo ideale diventò sempre più grande, ogni giorno che passava, fino a convincerla a impegnarsi direttamente, a prendere una posizione.
Marianna Bussalai non perse occasione di dichiararsi sardista e antifascista, nonostante ciò la portasse a correre gravi rischi. La corrispondenza epistolare con Emilio Lussu e altri grandi personaggi sardi parla chiaro: Bussalai era convinta che la Sardegna dovesse andare avanti sulle proprie gambe, facendo crescere una coscienza di popolo e passando anche per la resistenza contro il regime fascista. È noto il suo impegno nel Partito Sardo d’Azione e l’enorme ammirazione per Lussu, tanto da aiutarlo nascondendolo dai fascisti e salvandogli la vita. Si unì anche, grazie all’amicizia e agli ideali comuni, a una «triade femminista antifascista» con Mariangela Maccioni e Graziella Sechi Giacobbe.
La rivoluzione di Marianna Bussalai è evidente anche nei suoi scritti: scrisse per la rivista Lumen, aveva rapporti di corrispondenza con grandi intellettuali, possedeva un diario personale, componeva poesie e fu anche traduttrice dei testi di Montanaru.
A Orani si è parlato di questi aspetti e di tanto altro: Giovanna Cottu ha raccontato dell’amore che ha nutrito per questa donna nel processo di studio, tanto da proporne l’insegnamento a scuola insieme ad altre figure femminili. «Assieme ad altre figure come le leader del movimento delle suffragette e di altre donne che hanno fatto la storia, c’è posto anche per Marianna Bussalai».
L’incontro è stato un momento di luce, quella della «fiammella di Gonare» che ci ha fatto capire come la storia dell’umanità contenuta nei libri possa essere scritta anche a partire dai nostri paesi, anche se spesso pensiamo di essere troppo piccoli per esserne attori. Marianna Bussalai ci ha insegnato come le rivoluzioni possano partire anche da una pagina di diario.
Noi di ANS siamo onorati di averla fatta vivere nelle nostre riflessioni, per una sera ancora e per sempre. L’evento è stato organizzato da ANS Nùgoro, l’Assemblea Territoriale che è il riferimento per tutti i comuni dell’area del Nuorese. ANS Infatti lavora nei territori: se vuoi collaborare con noi per altri eventi invia una mail a info@assembleasarda.org o contatta le pagine Facebook delle singole Assemblee territoriali:
ANS Casteddu: https://www.facebook.com/anscasteddu
ANS Mandrolisai: https://www.facebook.com/ansmandrolisai
ANS Sàssari: https://www.facebook.com/anssassari
ANS Durgali: https://www.facebook.com/ansdurgali
ANS Nùgoro: https://www.facebook.com/ansnugoro
Is biàgios de connoschèntzia partzint totu dae is dimandas prus piticas: chie fiat Marianna Bussalai?
Dd’amus iscobertu sàbadu sero 21 de Santugaine in Orane in un’atmosfera de maghia, intundiadas dae is pinturas e isculturas galanas de su Museo Nivola, in s’eventu contivigiadu dae ANS Nùgoro.
Giuanna Cottu, co-autora de su libru Marianna Bussalai at faeddadu cun Isabella Tore, sòtzia ANS, de custa fèmina manna de Sardigna. Su libru est naschidu dae su traballu de chirca de tesi de Marta Brundu, oranesa, chi est patrimòniu de totus e si podet lèghere in su situ www.mariannabussalai.org.
In mesu in mesu de is faeddos, Valentina Loche nos at incantadu leghende carchi testu. Sa boghe at acumpangiadu riflessiones personales, polìticas, muttos: is sèmenes chi Bussalai at imprimidu in su pabiru pro ddos fàghere crèschere e frorire lompende finas a oe, a nois.
Ma tando, chie fiat Mariannedda de Sos Bator Moros, comente dda teniant a numenìngiu?
«Una fèmina malassortada», dd’at definida Cottu, ca giai de minore aiat dèpidu batallare cun sa malatia, una picioca chi aiat àpidu pagu possibilidade de istudiare e puru teniat in s’ànima su fogu de sa sabiesa. De Marianna est abbarradu, a chi at ascurtadu, una letzione manna.
Sa sorte sua Marianna Bussalai at chircadu de dda megiorare semper, cumintzende dae minoredda, a cando si graminait proite s’istòria de Sardigna non fiat sa protagonista de s’educaztione sua. Creschende, si auniat cun is amigas, in unu mare de tzarradas longas, de polìtica e literatura, de progetos e bisos mannos chi issa mutit «prime porte aperte sull’ideale» in su diàriu suo. E custu ideale diventat semper prus mannu, cada die chi colat, fintzas a la cumbìnchere chi si cheriat impinnare, cheriat leare una positzione.
Marianna Bussalai non perdet ocasione de si decrarare sardista e antifascista, peri a grabu de cùrrere perìculos malos. S’anda e torra de lìteras cun Lussu e àteros mannos de Sardigna faeddant craru: Bussalai fiat cunvinta chi sa Sardigna depiat caminare in pedes suos, pesande una cussèntzia de pòpulu e colande peri pro sa resistèntzia contra a su regime fascista. Est nòdidu s’impinnu suo in su Partidu Sardu e s’ammiratzione manna pro Lussu, tantu chi dd’aiat sarvadu sa vida cuande-ddu dae is fascistas. Fiat fintzas aunida dae sentimentos de amighèntzia e ideales cumpartzidos, in una «triade femminista antifascista» cun Mariangela Maccioni e Graziella Sechi Giacobbe.
Sa rivolutzione de Marianna Bussalai si ispricait peri in s’iscritura chi at dominadu in cada àmbitu: at iscritu pro sa rivista Lumen, si intendiat pro lìtera cun intelletuales mannos, teniat unu diàriu personale, iscriviat mutos e fiat peri tradutora de is poesias de Montanaru.
De custos aspetos e àteros milli s’est faeddadu in Orane, Giuanna Cottu nos at contadu de s’amore chi at tentu pro custa fèmina istudiande-dda, tantu chi, sende issa mastra de iscola, dda acostat a is figuras feminiles de totu su mundu. «Paris cun is leader de su movimentu de is suffragette e de àteras fèminas chi ant fatu s’istòria, b’at logu peri pro Marianna Bussalai».
S’atòbiu est istadu unu mamentu de lughe, cussa de sa «frama de Gonare», chi nos faghet cumprèndere cantu s’istòria chi marcat is libros e s’umanidade siat peri in is biddas nostras, cussas chi a bortas pessamus siant tropu minores pro nos rèndere atores e atoras de su mundu.
Marianna Bussalai nos at imparadu chi s’istòria e is rivolutziones podent essire a campu dae totue e podent partzire fintzas dae una pàgina de diàriu.
Nois de ANS semus onorados de dd’àere fata passigiare in is riflessiones nostras, pro unu sero galu e pro semper. S’eventu est istadu ammainadu dae ANS Nùgoro, s’Assemblea Territoriale chi est de riferimentu pro is biddas de totu sa zona a curtzu de Nùgoro.
Difatis ANS traballat in is territorios: si boles collaborare cun nois pro àteros eventos, organizare atòbios o connòschere is chi giai faghimus contata·nos a info@assembleasarda.org o imbia unu messàgiu deretu a sa pàgina Facebook de s’AT de su logu de interesse:
ANS Casteddu: https://www.facebook.com/anscasteddu
ANS Mandrolisai: https://www.facebook.com/ansmandrolisai
ANS Sàssari: https://www.facebook.com/anssassari
ANS Durgali: https://www.facebook.com/ansdurgali
ANS Nùgoro: https://www.facebook.com/ansnugoro








