Il 21 marzo è la Giornata Internazionale delle Foreste. Secondo i dati ISTAT, la Sardegna ha il più alto indice di territorio boscoso della Repubblica Italiana, con un milione e 200 mila ettari, ma la Sardegna ha conosciuto un intenso periodo di disboscamento.
Il preludio fu la nascita delle chiusure con i muretti a secco con il famoso Editto delle Chiudende del 1820, il quale, privatizzando le terre e stravolgendo l’antico sistema comunitario, provocò una serie di abusi e di ingiustizie, lasciando un trauma insanabile nel popolo. I boschi infatti furono prima demanializzati e poi venduti dallo stato piemontese ai privati, spesso speculatori senza scrupoli. Il sistema di sfruttamento dei boschi sardi proseguì ininterrotto fino alla fine del secolo, sotto l’egida del nuovo Stato italiano: la Sardegna entra nell’800 ricca di boschi, con oltre 500.000 ettari di superficie forestale, e ne esce, alla fine del secolo, ridotta a meno di 100.000 ettari.
A questo, si aggiunse l’arrivo di operai toscani sovvenzionati da finanzieri piemontesi (in accordo con Cavour) che avevano il compito di sfruttare i numerosi boschi sardi per ricavarne carbone vegetale. Tale sfruttamento era spesso indiscriminato, tanto che portò nei primi anni del Novecento ad una vera e propria distruzione della maggior parte dei boschi della Sardegna, così come Gramsci riporto in un articolo de L’Avanti del 1919:
“Gli industriali del carbone. Il cui lascito per la Sardegna è la degradazione catastrofica del suo territorio. L’Isola è ancora tutta boschi. Gli industriali ne ottengono lo sfruttamento per pochi soldi… A un popolo in ginocchio anche questi pochi soldi paiono la salvezza… L’Isola fu letteralmente rasa suolo come per un’invasione barbarica. Caddero le foreste. Che ne regolavano il clima e la media delle precipitazioni atmosferiche… La Sardegna d’oggi alternanza di lunghe stagioni aride e di rovesci alluvionati, l’abbiamo ereditata allora”.
Antonio Gramsci, L’Avanti (1919)
Anche la costruzione della rete ferroviaria sarda ha contribuito al depauperamento del patrimonio forestale: per la costruzione di complessivi 1.400 km di linee ferroviarie locali è stata impiegata una massa legnosa corrispondente a 196.000 metri cubi.
I principali nemici delle foreste sarde sono da decenni gli incendi. Ma il fuoco è davvero un nemico? Abbiamo sempre visto il fuoco così, eppure, se ci pensiamo, è l’unico elemento naturale che percepiamo in questo modo: l’acqua, il vento, la neve, il mare possono tutti produrre disastri, come il fuoco, ma a differenza di quest’ultimo, per gli altri non abbiamo costruito negli anni una visione demoniaca che ci porta ad averne paura. Siamo sicuri che questa nostra visione sia quella giusta per costruire consapevolezza sui potenziali rischi associati agli incendi? Perché non parlare di prevenzione quando il fuoco non è ancora acceso, anziché tentare di spegnerlo? Ne abbiamo parlato con Giuseppe Mariano Delogu, professore di Tecniche di Protezione Civile dell’Università di Sassari in questa puntata di #ANStalk:
Su 21 de Martzu est sa Die Internatzionale de is Padentes.
Is datos de s’ISTAT si narant chi sa Sardigna tenet su prus territòriu mannu cun padentes in totu sa Repùblica Italiana: 1.200.000 ètaros. Ma in su colare de s’istoria una parte manna de is padentes de Sardigna ddos ant segados.
Su comintzu fuit sa nàschida de tancas serradas a muru, pustis de su malefamadu “Pregone de is Cungiaduras” de su 1820, chi incarrerat sa privatizatzione de is terras, furriende fundu a susu s’antiga organizatzione de is terras comunas. Cussa leghe est sa causa de unos cantos abusos e ingiustitizas, chi ant lassadu una ferta aberta in s’istoria de su pòpulu sardu.
Pro primu cosa ant fatu is padentes proprietade de s’istadu e pustis ddus ant bèndidu a is privados, a s’ispissu ispeculadores sena birgongia. Su sistema de isfrutamentu de is padentes sardos aiat sighidu finas a sa fine de su sèculu, suta de s’amparu de su Istadu nou italianu. A su comintzu de s’800 s’isula fuit rica de padentes, cun 500.000 e prus ètaros de sartu cun forestas. A s’acabu de su sèculu cuss’àrea est irminorada a prus pagu de 100.000 ètaros.
In prus, fiant arribados is operajos toscanos pagados cun dinare de ricos piemontesos (in acòrdiu cun Cavour) chi teniant su còmpitu de isfrutare is padentes sardos pro nde bogare carbone vegetale. Custu isfrutamentu fiat a fitianu indiscriminadu, tantu chi aiat giutu in is primos annos de su Noighentos a nde spèrdere sa prus parte de is padentes de Sardigna, gasi comente Gramsci iat scritu in un’artìculu de S’Avanti de su 1919:
«Is industriales de su carbone, chi ant lassadu a sa Sardigna sa degradatzione catastròfica de su territòriu suo. S’Ìsula est ancora totu padentes. Is industriales ottenent de ddus pòdere isfrutare pro pagu dinare… A unu pòpulu in ghenugru fintzas pagu dinare parrit una gràtzia de Deus… Ant a beru ispèrdidu s’ìsula che bàrbarus; nde funt arrutus is padentis chi nde regulaiant su clima e sa mèdia de is precipitatziones atmosfèricas… Sa Sardigna de oe, chi tenet a cando longas istajones sìcas e a cando àcua a màrigas chi faghet dannos, l’amus eredada dae tando»
Antoni Gramsci, S’Avanti (1919)
Fintzas su fàbricu de sa retza de is bias de ferru sarda at portau a s’impoberimentu de su patrimoniu forestale: su fàbricu de 1.400 km de bias de ferru locales at abbisongiadu una massa de linna de 196.000 metros cubos.
S’inimigu prus mannu de is padentes sardos est su fogu. Ma est diaderus unu inimigu? Amus semper bidu su fogu aici, ma si bi pensamus, est s’ùnicu elementu naturale chi nos trasmitit custa sensatzione. S’acua, su bentu, su nie e su mare podent fàghere disacatos che a su fogu e totu, ma sa diferèntzia est chi is àteros non los bidimus che a su dimòniu, non los timimus in sa matessi manera. Ma seguros semus chi custa idea de su fogu, nos agiuat a tènnere cussèntzia de is arriscos potentziales? Pro ite non faeddamus de preventzione cando su fogu no est galu allutu, antis de chircare de nde l’istudare? Nd’amus chistionadu cun Giuseppe Mariano Delogu, professore de Tècnicas de Protezione Tzivile in s’Universidade de Tàtari in custa puntada de #ANStalk:
Bibliografia e fonti:
Beccu, Enea, and Sardegna CFVA. “Tra cronaca e storia, le vicende del patrimonio boschivo della Sardegna.” (2000).
Caterini, Fiorenzo. “Colpi di scure e sensi di colpa” (2013)