Toponimos | Su nòmene beru de…

Mal di Ventre → Malu Entu

Su topònimu originàriu sardu de s’ìsula Mal di Ventre, acanta a Cabras (OR), est “Malu Entu”, est a nàrrere bentu malu. Custu nùmene benit dae s’espositzione a su bentu estu forte chi faghet difìtzile s’intrada a s’ìsula. S’italianizatzione est frutu de un’interpretatzione, ligada a su sonu e no a s’etimològia de su topònimu, dae parte de is cartògrafos, chi aiant cumintzadu a l’iscrìere in is mapas cun su nùmene italianizadu. Su generale La Marmora, in su 1860 iscrivesit chi s’ìsula teniat «sa singularidade de àere unu nùmene a su mancu ridìculu. Difatis, dda mutint Male de Bentre”»

Il toponimo originario sardo dell’Isola Mal di Ventre, a largo di Cabras (OR), è “Malu ‘Entu”, ovvero “vento cattivo”. Questo nome deriva dall’esposizione al forte maestrale che rende difficile l’accesso all’isola. L’errata traduzione è frutto di una interpretazione, legata al suono e non all’etimologia del toponimo, da parte dei cartografi che iniziarono a riportarlo nelle mappe con il nome italianizzato. Il generale La Marmora nel 1860 scrisse che l’isola aveva la «singolarità d’avere un nome perlomeno ridicolo. Infatti, la si chiama “di Mal di Ventre”».

Cala Mariolu → Is Pùligis de nie

Su nùmene veru de Cala Mariolu, in Baunei (Golfu de Orosei), est “Is pùligis de nie”. Is pastores de Baunei li desint custu nùmene ca acarendesi dae sa costera e bidende s’arena, paragonaint is predas minudas a pùlighes biancas, in colore de nie. Is antigos usaint is elementos de sa natura pro definire is colores. “Cala Mariolu” no est prus antigu de is annos ‘40, cun sa lòmpida de is piscadores de Ponza. Issos impreaint sas grutas pro gollire su pische e a bortas capitait chi is boes marinos si mandigaint is pisches piscados: pensande chi bi esseret unu ladru impreaint su ditzu “accà ce sta un mariolo” est a nàrrere: “inoghe b’at unu furone!”.

Il vero nome di Cala Mariolu, a Baunei (Golfo di Orosei) è “Is pùligis de nie” cioè “le pulci di neve”. I pastori della zona le diedero questo nome perché affacciandosi dal costone e vedendo la sabbia, paragonavano le pietre minute a delle pulci bianche, color neve. I nostri antenati tendevano ad utilizzare elementi naturali per definire i colori. “Cala Mariolu” sopraggiunge solo dagli anni ‘40, con l’arrivo dei pescatori di Ponza nel golfo. Essi utilizzavano le grotte per conservare il pesce e capitava spesso che le foche monache mangiassero il pesce pescato: pensando ci fosse un ladro usarono l’espressione “Accà ce sta un mariolo”, cioè “Qui c’è un ladro!”

Is Pùligis de nie - ANS Toponimos

Pan di Zucchero → Concali su Terràinu

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Su nùmene originàriu sardu de s’iscògliu mannu Pan di Zucchero, in Masua (Igrèsias) est Concali su Terràinu. Dae sa fine de su 1700 cumparesit in is cartinas cun su nùmene nou. Unu nùmene chi benit cun grandu probabilidade dae sa cunformatzione de s’arroca, simigiante meda a s’iscògliu Pão de Açúcar, chi s’agatat in sa baja de Rio de Janeiro in Brasile. Ma ite cheret nàrrere “Concali su Terràinu”? A chie narat “Conca de mesu àinu” e a chie “Sedda de terra”. Bois a dd’ischides cal’est sa veridade? Iscrie·nos·lu!

Il nome originario sardo del faraglione Pan di Zucchero, a Masua (Iglesias) è “Concali su Terràinu”. Dalla fine del 1700 apparve nelle cartine con il nuovo nome, molto probabilmente ispirato, vista la simile conformazione rocciosa, allo scoglio Pão de Açúcar presente nella baia di Rio de Janeiro in Brasile. Ma cosa vuol dire “Concali su Terràinu”? Chi dice “Testa di mezzo asino” e chi “Collinetta di terra”. Voi sapete quale è la verità? Ditecelo nei commenti!

Costa Smeralda → Monti di Mola

A dd’ischias chi sa “Costa Smeralda” si depiat nàrrere “Monti di Mola”? Su nùmene chi totus connoschimus, naschet dae sa cummercializatzione de custa zona de Sardigna, seberada dae chie at comporadu is terras e fraigadu is biddatzolos turìsticos. Sa toponomàstica originale ndi dd’ant, duncas, , cantzellada e dd’ant remplasada cun sa noa, prus dèghida pro su progetu turìsticu. Su peus de totu est chi, su nùmene Smeralda, non benit dae su colore de s’abba comente creimus, ma dae su nùmene de sa fìgia de Giuseppe Mentasti, un’impresàriu industriale chi comporeit s’ìsula de Mortòriu dae un’istangheri de Arzachena, Luigino Demuro, pro 3 miliones de francos, chi si naraiat Esmeralda. Si diet cara a comente su topònimu “Monti” si siat mudadu in “Costa” mancari sende is matessi terrinos, custu pro dare prus fortza a sa destinatzione turìstica noa. In su 1990 su cantadore Fabrizio De André dedicheit una cantzone a “Monti di Mola” a sa chi partetzipeint fintzas is Tazenda.

Lo sapevate che la Costa Smeralda si dovrebbe chiamare “Monti di Mola”? La denominazione italiana è infatti frutto di una decisione a tavolino puramente commerciale dei nuovi acquirenti che di fatto cancellarono la toponomastica locale, in quanto ritenuta più funzionale per il progetto turistico. Oltretutto, il nome “Smeralda” non deriva dal colore dell’acqua come si crede, ma da Esmeralda, il nome della figlia di Giuseppe Mentasti, l’industriale che acquistò l’Isola di Mortorio per 3 milioni di lire da Luigino Demuro, tabaccaio di Arzachena. Si noti come l’attenzione dal toponimo “Monti” si sia spostata verso la “Costa” pur essendo gli stessi terreni, a sottolineare il cambio di destinazione del territorio.Nel 1990 il cantautore Fabrizio De Andrè dedicò una canzone a “Monti di Mola” nella quale parteciparono anche i Tazenda.

Monti di Mola - ANS Toponimos

Torre dei Corsari → Turri de Flumentòrgiu

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Sa localidade balneària “Torre dei Corsari”, in su comunu de Àrbus, si diat dèpere mutire Turri de Flumentòrgiu. Su nùmene cullunat ca sa turre dd’ant fraigada is ispagnolos cun funtzione defensiva pròpiu contra is piratas saratzenos chi in su de XVII sec. minetzaiant is costas de sa Sardigna, duncas is corsaros non fiant pro nudda propietàrios de sa turre comente su nùmene sugerit. Flumentòrgiu est istadu unu bidditzolu abitadu giai de su Neolìticu, sende·si isvilupadu in una conca mutida “Su buttiau”, e fiat presente fintzas unu nuraghe. Posca est divennidu unu bidditzolu pùnicu, is romanos nch’ant costruidu unu portu e finas a is annos ‘70 de su de XX sèculu ddoe fiat una tunnària.

La località balneare Torre dei Corsari, nel comune di Arbus, dovrebbe chiamarsi Turri de Flumentòrgiu. Il nome trae in inganno poiché la torre è stata edificata dagli spagnoli in funzione difensiva proprio contro i pirati saraceni che nel XVII sec. minacciavano le coste della Sardegna, dunque i corsari non erano affatto proprietari della torre come il nome suggerisce. Flumentòrgiu fu un villaggio abitato già dal Neolitico, sviluppatosi in una conca chiamata “Su buttiau”, e fu presente anche un nuraghe. Poi diventò un villaggio punico, i romani ci costruirono un porto e fino agli anni ‘70 del XX secolo fu presente una tonnara.

Margine Rosso → Margiani Arrùbiu

Margine Rosso, in sa costera de Cuartu Sant’Aleni, a nàrrere sa veridade fiat connotu comente “Margiani Arrùbiu” (fintzas “Mraxani Arrùbiu”), chi diat èssere “volpe rossa”. Sa paràula “Margiani” benit dae su fatu chi is margianes abitaiant cussa zona: s’istròpiu de su nùmene in “margine” est pro more de s’italianizatzione, e fintzas ca est s’ùrtima parte de sa pràgia de su Poetto. Inoghe, in su 1793, b’at àpidu s’atacu navale de sa Marina Frantzesa, derrotada però dae is Milìtzias Sardas, chi aiant avolotadu is tropas frantzesas chi l’aiant finida ochiende·si a pare, fintzas ca fuit a de note e fiat iscuru. Est istadu un’eventu de fundamentu, dae ue est incumentzada sa Sarda Rivolutzione.

Margine Rosso, nel litorale di Quartu Sant’Elena, in realtà si chiamava “Margiani Arrùbiu” (anche scritto “Mraxani Arrùbiu”), cioè “Volpe rossa”. La parola “Margiani” deriva dalla presenza delle volpi che frequentavano la zona: lo storpiamento del nome in “Margine” fudovuto all’errata italianizzazione, oltre al fatto che la zona segna l’ultimo tratto della spiaggia del Poetto. Qui, nel 1793, ci fu l’attacco navale della Marina Francese sconfitta però dalle milizie sarde, la cui risposta mandò nel panico le truppe francesi che, complice il buio della notte, “finirono per trucidarsi a vicenda”. Fu l’episodio chiave che diede il via alla Sarda Rivolutzione.

Monti di Mola - ANS Toponimos

Cala Luna → Ilùne/Elùne

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

A ddu ischias chi su topònimu originale sardu de “Cala Luna” est in veridade Ilùne (Èlune pro Baunei)? Difatis is cartògrafos piemontesos in su de XIX sec. ant, fortzis, italianizadu su nùmene istropiende·lu in Cala Luna. Tocat a nàrrere chi dae sa cala curret su Riu Ilune e su cumplessu càrsicu a palas de s’insenadura ddu mutint “Codula Ilune”. Is dorgalesus no narant nemancu, cumente in Gonone, su fueddu “Cala”!

Lo sapevate che il toponimo originale sardo di Cala Luna è in realtà semplicemente “Ilùne” (Èlune per Baunei)? I cartografi piemontesi nel XIX sec. italianizzarono il nome storpiandolo in Cala Luna. Del resto, in prossimità della cala scorre il “Rio Ilune” e il complesso carsico alle spalle dell’insenatura si chiama “Codula Ilune”. I dorgalesi, come a Gonone, non dicono neanche la parola “Cala”!

Portovesme → Is Canneddas

A ddu ischias chi su topònimu originale sardu de Portovesme, fratzione de Portescusi (dae su catalanu Port Escus, est a nàrrere “Portu cuadu”), est “Is Canneddas” e fiat giai presente in època medievale, fintzas cun su matessi nùmene catalanu “Canyelles”. Sa muda de su nùmene est acontèssida pro donare importu a Carlo Baudi de Vesme, istòricu piemontesu e presidente de sa Società di Monteponi, azienda minerària chi in su 1870 at costruidu su portu e su tretu ferroviàriupro fàghere prus fàtzilesu trasportu de is materiales. Oe est abarradu su nùmene in sardu pro inditare sa pràgia acanta a su tzentru industriale.

Lo sapevate che il toponimo originale sardo di Portovesme, frazione di Portoscuso (dal catalano Port Escus, cioè “Porto nascosto”), è “Is Canneddas” ed era già presente in epoca medievale, anche con il nome catalano analogo “Canyelles”. Il cambio del nome avvenne per omaggiare Carlo Baudi di Vesme, storico piemontese e presidente della Società Mineraria di Monteponi, azienda mineraria che nel 1870 costruì il porto e la tratta ferroviaria per agevolare il trasporto dei materiali. Oggi il nome sardo è rimasto per indicare la spiaggia adiacente al polo industriale.

Monti di Mola - ANS Toponimos

Golfo Aranci → Fìgari

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

In su 1839 su generale piemontesu Alberto La Marmora iat tradùidu cun Golfo degli Aranci su topònimu sardu Sa Cala de Sos Arantzos.
Oe, de ònnia manera, su topònimu ufitziale sardu de Golfo Aranci est “Fìgari”, ca sa tzitade naschit a bàrigu de Cabu Fìgari.

Nel 1839 il generale piemontese Alberto La Marmora nel 1839 tradusse con Golfo degli Aranci il toponimo sardo Sa Cala de Sos Arantzos (cala degli aranci).
Il toponimo ufficiale sardo di Golfo Aranci oggi è comunque “Figari”, poiché la città nasce a ridosso di Capo Figari.

Isola dei Cavoli → Isula de is càvurus

A ddu ischiais chi su topònimu originale sardu de s'”Isola dei cavoli” est cun probabilidade “Ìsula de is càvurus”, dae sa fàuna de su logu. Est un’ìsula granìtica minuda a largu de Cabu Crabonaxa. In sa segunda ipòtesi, prus pagu cumpartzida, imbetzes, su nùmene diat èssere fatu derivare dae is càules arestes chi diant crèschere in s’ìsula. Un’errore de italianizatzione chi segundu Massimo Pittau “ant fatu is Pisanos e resurtat giai registradu dae G. F. Fara, Chorographi Sardiniae (72.22) (annos 1580-1589)”.

Lo sapevate che il toponimo originale sardo dell’Isola dei Cavoli probabilmente è “Isula de is càvurus”, che significa in realtà “Isola dei granchi”, presenti in quel luogo? Si tratta di una piccola isola granitica al largo di Capo Carbonara a Villasimius. Nella seconda ipotesi invece, meno battuta, il nome sarebbe fatto derivare dai cavoli selvatici che crescerebbero sull’isola. Un errore di italianizzazione che secondo Massimo Pittau “è stato fatto dai Pisani e risulta già registrato da G. F. Fara, Chorographi Sardiniae (72.22) (anni 1580-1589)”.

Monti di Mola - ANS Toponimos

Montevecchio → Genna Serapis

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

S’atividade minerària in su “filone de Montevecchio”, tra Àrbus e Gùspini, incumintzesit insu 1842, cando s’abogadu tataresu Giuanne Antoni Sanna e sa sotziedade Migone&C. de Gènova aiant otentu is cuntzessiones pro s’estratzione de prata, prumu e zingu. “Montevecchio” est unu topònimu imbentadu in cussa muta pròpiu dae is punteris italianos! Su tzentru est nàschidu in una localidade connota cun su topònimu sardu “Genna Serapis”, chi si podet bortare fortzis in “Genna de sennorica aresti”, fintzas a tando belle che deserta. In su 1857 fit costituidu dae cuatru fabricados sceti, ma in pagu tempus b’aiant postu su tzentru diretzionale, un’ispidale, domos pro funtzionàrios e dirigentes, su palatzu de sa diretzione, una cresiedda e àteros fràigos. Sa prima laveria, in su 1870, dd’aiant intitulada a Eleonora de Arbarèe, e a pustis ddi aiant postu su nùmene de Sanna matessi. Mancari in cuddos annos s’italianizatzione esseret creschende, sa limba sarda at aguantadu e ddoe at istadu finamentas unu fenòmenu de “sardizatzione” de torrada, a grabu chi sa localidade est atestada fintzas cun su topònimu “Montibèciu”.

L’attività mineraria nel “filone di Montevecchio”, tra Arbus e Guspini, iniziò nel 1842 quando l’avvocato sassarese Giovanni Antonio Sanna e la ditta Migone&C. di Genova ottennero le concessioni per l’estrazione di argento, piombo e zinco. “Montevecchio” però è un toponimo inventato in quel periodo proprio dai pionieri italiani! Il centro abitato infatti sorse in una località definita col toponimo sardo “Genna Serapis”, traducibile forse come “Porta delle Orchidee selvatiche”, fino ad allora pressoché deserta. Nel 1857 era costituito da soli quattro edifici ma in breve tempo ospitò il centro direzionale, un ospedale, abitazioni per impiegati e dirigenti, la palazzina della direzione, una cappella e tanto altro. La prima laveria, nel 1870, fu intitolata ad Eleonora d’Arborea, per poi essere intitolata allo stesso Sanna. Nonostante la crescente italianizzazione di quegli anni, la lingua sarda resistette e ci fu un fenomeno di “sardizzazione di ritorno”, tanto che ora la località è attestata anche col toponimo “Montibèciu”.

Albagiara → Ollasta

A nord de sa Giara de Gèsturi ddoe at una bidda de belle 300 persones. Unos cantos restos archeològicos a intro de su populadu atestant ca s’agataiat giae dae su perìodu nuràgicu, ma repertos de su bidditzolu si nd’at agatadu fintzas in su sartu acanta de sa chi fiat sa tzitade romana de Uselis (oe Usellus). In su 1341 intrat in su Giuigadu de Arbarèe e pro sa prima borta cumparet su topònimu suo Ocliastra et Funtana, fortzis pro more de sa presèntzia de mitzas o de una funtana. Deretu, s’ispainat finas su topònimu Ollastra Usellus, cun “Ollastra” a tzertificare sa presèntzia manna de ogiastru in sa zona. Tale nùmene lompet finas a tempos de oe: ma tando proite no agatamus custu tzentru in is mapas? Su populadu fit Comuna autònoma cun custu nùmene finas a su 1927, cando cun is reformas fascistas dd’aiant agiuntu a Usellus. In su 1959 pigheit torra s’autonomia, però a pustis de tresannos, pro more de s’unda de italianizatzione de su perìodu republicanu chi corfeit meda comunas sardas – ma ufitzialmente pro non dda cufùndere cun Ollastra, àtera bidda a presu – dd’aiant mudadu su nùmene in “Albagiara”. Custu nùmene nou dd’aiant seberadu, trapolèmicas meda, in onore de s’efetu chi su sole faghet a sa bidda cando a mangianu naschet in palas de sa Giara. Nointames, su sardu aguantat is “albagiaresus”, o mègius is “ollastesus”, sighint a dda mutire Ollasta (sena “r”), chi est peri su topònimu ufitziale in sardu dae su 2004.

A nord della Giara di Gesturi sorge un paese di meno di 300 abitanti. Resti archeologici all’interno dell’abitato ne attestano la sua esistenza sin dal periodo nuragico, ma del villaggio si trovarono reperti anche nei terreni vicini a quella che era la città romana di Uselis (oggi Usellus). Nel 1341 entra a far parte del Giudicato di Arborea e per la prima volta compare il suo toponimo Ocliastra et Funtana, forse dovuto alla presenza di fonti sorgive o di una fontana. In breve tempo si diffonde il toponimo Ollastra Usellus, con “Ollastra” a certificare la massiccia presenza di olivastri selvatici nella zona. Tale nome arriva fino ai giorni nostri: ma perché allora non troviamo questo centro abitato nelle mappe? L’abitato è stato Comune con questo nome fino al 1927, anno in cui con la razionalizzazione fascista venne accorpato ad Usellus. Nel 1959 riacquistò l’autonomia, però, tre anni dopo, sull’onda dell’italianizzazione del periodo repubblicano che colpì diversi comuni sardi – ma ufficialmente per non confondersi con la vicina Ollastra – mutò il nome in “Albagiara”. Il nome nuovo fu scelto, con non poche polemiche, in onore dell’effetto mattutino sul paese del Sole che sorge dietro la Giara. Nonostante ciò il sardo resiste e spesso gli “albagiaresi”, o meglio gli “ollastesi”, continuano a chiamarla Ollasta (senza r), che, tra l’altro, è il toponimo ufficiale in sardo dal 2004.

Monti di Mola - ANS Toponimos

Villa Verde → Bàini

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Si bos diant preguntare: “Ma Villa Verde, una bidda de Sardigna est?”, ite diais a rispòndere? Forsis paret una dimanda bamba, ma custu topònimu est un’àteru esempru craru de “espropriazione di sardità”. Fiat connota comente “Bànnari”, dae su latinu “Balneus”, est a nàrrere bagnu termale, a inditu de una cultura termale raighinada giai in is tempos de s’ocupatzione romana in Sardigna. Ma su logu fiat abitadu giai dae is Sardos antigos, comente testimòngiant s’aposentamentu nuràgicu fentomadu de Bruncu ’e s’Omu e is depòsitos de ossidiana, sìmbulu imprimidu peri in is insignas de oe de su Comunu. In su Mèdio Evo essit a campu su topònimu “Oppidium Bànnaris”, dae su chi s’orìginat “Bànnari”, in sardu “Bàini”, e chi aguantat finas a su ‘900. Ma tando coment’est chi naschit “Villa Verde”? Cun s’Unidade de Itàlia, sa bidda aiat torradu a pigare su nùmene de Bànnari de Usellus e pro unu perìodu est istada fratzione de Usellus etotu. Fata a Comuna torra in su 1954, sighende sa rivolutzione “in salsa italiana” fìgia de s’ispìritu republicanu de cuddos annos,dd’aiantmudadu su nùmene in “Villa Verde”, pro inditare sa naturalesa a inghìriu de sa bidda, ma burrende pro semper cada ligàmene cun s’istòria e s’identidade sua. Mancu male chi peri in cuesa limba sarda est mala a mòrrere e is “villaverdini” sighint preferende a ddis nàrrere… bainesus!

Se vi chiedessero “Ma Villa Verde è un paese della Sardegna?”, cosa rispondereste? Domanda stupida forse, ma dietro questo toponimo si cela un altro palese esempio “espropriazione di sardità”. Era conosciuta come “Bànnari”, dal latino “Balneus”, cioè bagno termale, segno di una cultura termale radicata sin dai tempi dell’occupazione romana in Sardegna. Ma questo posto era frequentato già dagli antichi Sardi, come testimoniano il famoso insediamento nuragico di Bruncu’e s’Omu e i giacimenti di ossidiana, simbolo impresso anche nelle odierne insegne del Comune. È nel Medioevo che spunta il toponimo “Oppidium Bànnaris”, che da poi origine al nome “Bànnari”, in sardo “Bàini”, e che resiste fino al ‘900. Ma allora, come origina il toponimo Villa Verde? Già con l’Unità d’Italia, il paese venne rinominato Bànnari di Usellus e per un periodo fu frazione proprio di Usellus. Ritornato a essere Comune nel 1954, seguendo una rivoluzione “in salsa italiana” figlia del rinnovato spirito repubblicano, gli si trasformò il nome in “Villa Verde”, per via della natura circostante, ma cancellando definitivamente ogni legame con la sua storia e la sua identità. Per fortuna anche qui la lingua sarda è dura a morire e i “villaverdini” ancora preferiscono essere chiamati semplicemente…bainesus!

Punta La Marmora → Perdas Crapias

1834 metros. Depes lòmpere a cussa artària si boles arribare a Perdas Crapias, su puntu prus artu de totu sa Sardigna, in su Gennargentu, in sa comuna de Àrthana. S’etimologia no est crara: iscritu cun custa forma diat pòdere bòllere nàrrere “Rocas fresadas (dae su bentu)”, ma tocat a cunsiderare sa possibilidade chi siat Perda (de) Crapias, ipotizende chi cun su tempus si siat pèrdida sa S, chi bolet nàrrere “Roca de is cabras agrestes”. Proite però est possìbile chi non nd’apas mai intèndiu? Proite a dolu mannu s’orònimu sardu at lassadu logu a s’italianu “Punta La Marmora”. Alberto Ferrero della Marmora est istadu unu generale de s’Esèrtzitu Piemontesu imbiadu in Sardigna in su 1835, pagos annos a pustis de s’Editu de is Tancas, pro fàghere is annotos ùtiles a sa creatzione de sa “Carta de s’ìsula de Sardigna” cun fines pretamente catastales (comente at iscritu s’istòricu Brigaglia: «s’operatzione cartogràfica s’iscriet fintzas in cussa polìtica de s’alliniadura de sa Sardigna a su restu de su Regnu»). A pustis de unu traballu de 16 annos, intre is àteras cosas, est istadu issu a istabilire Perdas Crapias che punta prus arta, finas a tando fissada cun càrculos faddidosin su Bruncu Ispina. Tale medida dd’antcunfirmada is istùdios imbenientes de su geòlogu italianu Domenico Lovisato, chi in su 1895 aiat propostu de intitulare sa chima a Della Marmora etotu?Mancari ddi apant mudadu nòmene, sa versione sarda arreat in is mapas de s’IGM e carchi escursionista fitianu “agiornat a manu” creende carteddos bilìngues!

1834 metri. Devi raggiungere questa altezza se vuoi arrivare a Perdas Crapias, il punto più alto di tutta la Sardegna, sul Gennargentu, nel comune di Arzana. L’etimologia non è chiara: con questa forma vorrebbe dire “Rocce incise (dal vento)”, ma considerando anche l’altrettanto diffusa versione nonchè presente in fonti ufficiali, Perda (de) Crapias, ipotizzando col tempo la perdita della S, significherebbe “Roccia delle capre selvatiche”. Perchè però forse non ne hai mai sentito parlare? Perchè purtroppo l’oronimo sardo ha lasciato spazio all’italiano “Punta La Marmora”. Alberto Ferrero della Marmora fu un generale dell’Esercito Piemontese inviato in Sardegna nel 1835, pochi anni dopo l’Editto delle Chiudende, per effettuare i rilievi utili alla creazione della “Carta dell’isola di Sardegna” con scopi prettamente catastali (come scrisse lo storico Brigaglia: «l’operazione cartografica si iscrive anche in quella politica dell’allineamento della Sardegna al resto del Regno»). Dopo un lavoro di 16 anni, tra le altre cose fu lui a stabilire Perdas Crapias come vetta più alta, fino ad allora fissata con calcoli errati sul Bruncu Spina. Tale misura fu confermata da studi successivi del geologo italiano Domenico Lovisato il quale nel 1895 propose di intitolargli la cima. Nonostante il cambio di nome, la versione sarda resiste nelle mappe dell’IGM e qualche escursionista spesso ha “aggiornato a mano” creando cartelli bilingue!

Monti di Mola - ANS Toponimos


Meana Sardo, Barisardo, Riola Sardo, Ala dei Sardi → Meana, Arriora, Barì, Alà

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

A dd’ischides ite acumonat Arriora, Barì, Meana e Alà? Su destinu de su topònimu. Custos nùmenes, difatis, diant pòdere èssere ancora is topònimos issoro, si sa dominatzione piemontesa e italiana non ddis esseretannantu s’agetivu “sardo” pro non ddos cufùndere cun biddas e tzidades de s’Istadu nou, a bortas mancari prus pagu connotas. Epuru…
Riola (in sardu Arriora) cambiesit in su 1933, pro la pòdere distìnghere dae una fratzione pitica de Vergato (Bologna), chi no at pigadu agetivos noos.
A Barì, nointames sa presèntzia de s’atzentu, Vitorio Emanuele III dd’aiat annantu ‘sardo’ in su 1862, ca ddoe fiatgiai sa tzitade in Pùllia; e nche aiat bogadu peri s’atzentu.
Su matessi decretu aiat “allonghiadu” su nùmene a Meana, ca ddoe aiat giai unu populadu piemontesu numenaduaici.
E duos annos a coa, unu decretu parinale nche aiat annantu “dei Sardi” a Alà, pro more de sa prèsentzia de Comunos omònimos in su nord Itàlia (sena atzentu, però!).
Insumas, fata s’Itàlia, est istada sa Sardigna chi at dèpidu mudare su nùmene de bator comunos, lassende a is de sa Penìsula s’onore de su topònimu originàriu. Nointames custa fortzadura, is sardos ant mantesu is costumàntzias antigas e galu como sighint a numenare is bator biddas sena cuss’agetivu “sobradu”.

Sapete cosa accomuna Barì, Arriora, Meana e Alà? Il destino del toponimo. Questi nomi, infatti, potrebbero essere ancora i loro toponimi, se la dominazione piemontese e italiana non gli avesse aggiunto l’aggettivo “sardo” per non confonderle con paesi e città del nuovo Stato, a volte anche meno conosciute. Eppure…
Riola (in sardo Arriora) cambiò nel 1933 per poterla distinguere da una piccolissima frazione di Vergato (Bologna), che non ottenne nessun ulteriore aggettivo.
A Barì, nonostante la presenza dell’accento, Vittorio Emanuele III ci aggiunse nel 1862 l’aggettivo “sardo” perché c’era già la città in Puglia; e addirittura ne rimosse l’accento!
Il medesimo decreto “allungò” il nome a Meana, dato che c’era già un abitato piemontese chiamato così.
E due anni dopo, un decreto analogo aggiunse “dei Sardi” ad Alà, per via della presenza di Comuni omonimi nel nord Italia (senza accento, però!).
Insomma, fatta l’Italia, fu la Sardegna che dovette modificare il nome a quattro comuni, lasciando ai “corrispettivi” della Penisola l’onore del toponimo originario. Nonostante questa forzatura, i sardi comunque hanno mantenuto le vecchie usanze e tuttora continuano a riferirsi ai quattro paesi senza quel suffisso “ridondante”.

Norbello → Norghiddo

In su coro de su Guilcer, nch’at una bidda de 1200 ànimas connota finas a s’800 comente a Norghìddo. S’orìgine de su topònimu no est tzerta ma, sende “nur” sa raighina sua, paret si depat a sa presèntzia bundante de nuraghes in sa zona. A oe nde ant atestados 28, e cun is 11 tumbas de gigantes e is 6 fontes sacras, sunt testimòngios de s’epopea de is Sardos Antigos in cussos logos. Is Sardos sunt istados protagonistas in custos tretos fintzas in su Medioevu, cando Norgillos, paris cun Domunovas Canales e Castel di Sella (oe fratziones suas), est istada logu de fundamentu de su Giuigadu de Arbarée. In cue sunt colados finamentas is Templares, chi aiant fraigadu sa crèsia de Santa Maria de sa Mercede, lassende·nos deghe rughes grafitadas in s’intùnigu e immàgines pintadas cun miniu ruju. Nuraghes e Giuigados. Pro ite tando oe “Norghiddo” at lassadu tretu a unu topònimu chi sonat italianu? Su “mèritu” est de su primu sìndigu post Unidade de Itàlia, donnu Pàulu Mele, chi fiat finas preìderu. Cussu nùmene ddi pariat tropu pagu “unitàriu”, tropu pagu italianu: tocaiat a ddu cambiare. Narant chi aiat propostu finas nùmenes comente a Fiorentino o a Frontavalle, ma posca aiat mediadu cun unu neologismu: Norbello. S’operatzione dd’aiat cuntestada sa populatzione, e su matessi linguista e istòricu Giovanni Spano espresseit pàrrere contra. Nointames, su preìderu dd’at àpida binta e in su 1863, cun Règiu Decretu, iant autorizadu sa muda. Un’istòria belle paradossale: una bidda minore est istada testimòngia de cantu meda potzat influire una dominatzione culturale e de cantu siat de importu a torrare a iscobèrrere is topònimos originales pro meledare e amparare s’identidade nostra.

Nel cuore del Guilcer, sorge un paesino di 1200 anime noto fino all’800 come Norghìddo. L’origine del toponimo non è certa ma, vista la radice “nur”, pare si debba alla massicciapresenza di nuraghi nella zona. A oggi ne sono attestati ben 28, nonché 11 tombe dei giganti e 6 fonti sacre, a testimonianza dell’epopea degli Antichi Sardi in quei luoghi. I Sardi furono protagonisti in queste zone anche nel Medioevo, dove Norgillos, assieme a Domusnovas Canales e Castel di Sella (oggi sue frazioni), fu un punto chiave del Giudicato d’Arborea. Qui è certo il passaggio addirittura dei Templari, che costruirono la chiesa di Santa Maria della Mercede lasciando dieci croci graffite nell’intonaco e immagini dipinte in minio rosso. Nuraghi e Giudicati. Perché allora oggi al posto di “Norghiddo” troviamo un toponimo così italiano? Il “merito” è del primo sindaco post Unità d’Italia, nonchè sacerdote, don Paolo Mele. Quel nome gli sembrava troppo poco “unitario”, troppo poco italiano: bisognava cambiare. Pare che propose addirittura nomi come Fiorentino o Frontavalle, ma poi mediò con un neologismo: Norbello. L’operazione fu duramente contestata dalla popolazione, e lo stesso linguista e storico Giovanni Spano espresse parere contrario. Tuttavia, il prete l’ebbe vinta e nel 1863, con Regio Decreto, venne autorizzata la modifica. Una storia quasi paradossale: un piccolo paese è stato testimone di quanto possa incidere una dominazione culturale e di quanto sia importante riscoprire i toponimi originali per riflettere e salvaguardare la nostra identità.

Monti di Mola - ANS Toponimos


Santa Teresa di Gallura → Lungoni

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Forsis, a su nessi una borta in vida tua, dae cue as a èssere partidu, ma no ischis chi su topònimu originale sardu de sa comuna prus a nord de s’Ìsula est Lungoni, mancari de custu non b’apat sèmida in su billete tuo. E comente est? Fintzas si ddoe biviat gente giai in època nuràgica, su nùmene est dèpidu a is Romanos: issos difatis ant isfrutadu s’insenadura funduda, simigiante a unu fiordu, pro ddoefraigare unu portu seguru, e l’ant mutidu difatis “Longonis”. S’insediamentu de oe, imbetzes, est de orìgine medievale e cumparit cun su topònimu “Longonsardo”, dae su chiest nàschidu pròpiusu sardu “Lungoni”. In prena era Giudicale (1384) Lionora De Arbarèe ddoe at fraigadu unu casteddu, posca distruidu dae sos Genovesos in su 1420, is chi ant distruidu fintzas sa bidda. A cussu puntu su logu est diventadu unu bastione defensore, tantu chi Filipu II de Ispagna aiat fraigadu sa Turre de Longonsardo, sìmbulu de sa bidda fintzas a dies de oe. In època sabàuda sa turre dd’iant ocupada in su 1802 is giacobinos sardos ghiados dae Francesco Sanna Corda e Francesco Cillocco, in segus a sa Sarda Rivolutzione: s’assaltu aiat faddidu e is Savoja aint ochitu is sardos e nde aiant apicadu is mortos che ammonestu: Sanna Corda est istadu interradu pròpiu suta de sa Turre de Longonsardo. Ma in totu custu, tando, as a èssere preguntende·ti: pro ite pigas sa nave dae “Santa Teresa di Gallura”? Perunu ligàmene cun sa santa: custu est sutzèdidu ses annos a pustis, in su 1808 cando su Re Vittorio Emanuele I de Savoja aiat detzìdidu de torrare a fraigare unu tzentru abitadu dedichende·lu a mugere sua, Maria Teresa de Àustria, burrende tando su nùmene originale, s’istòria sua e su significadu suo. Nointames, mancari is Savoja, galu oe in limba originale Lungoni aguantat, e est oe purusu topònimu ufitziale de sa comuna gadduresa.

Probabilmente almeno una volta nella tua vita da lì sarai salpato, ma forse non sai che il toponimo originale sardo del comune più a nord dell’Isola è Lungoni, sebbene di questo non ci sia traccia nel tuo biglietto. Come mai? Seppur abitato già in epoca nuragica, il nome è dovuto ai Romani: essi infatti sfruttarono la profonda insenatura, come un fiordo, per costruirci un sicuro porto e lo chiamarono infatti “Longonis“. L’attuale insediamento invece è di origine medievale e compare con il toponimo “Longonsardo“, da cui si sviluppò appunto il sardo “Lungoni”. In piena era Giudicale (1384) Eleonora D’Arborea ci costruì un castello, poi distrutto dai Genovesi nel 1420, i quali distrussero anche il borgo. A quel punto il luogo diventò un bastione difensivo, tanto che Filippo II di Spagna costruì la Torre di Longonsardo, tuttora simbolo del paese. In epoca sabauda la torre fu occupata nel 1802 dai giacobini sardi guidati da Francesco Sanna Corda e Francesco Cillocco, in coda alla Sarda Rivolutzione: L’assalto fallì e i Savoia trucidarono i sardi e ne appesero i cadaveri come monito: Sanna Corda fu sepolto proprio sotto la Torre di Longonsardo. Ma in tutto ciò allora, ti starai chiedendo: perchè prendi il traghetto da “Santa Teresa Gallura”? Nessun legame con la santa: successe sei anni dopo, nel 1808 quando il Re Vittorio Emanuele I di Savoia decise di ricostruire un centro abitato dedicandolo a sua moglie, Maria Teresa d’Austria, cancellando quindi il nome originale, la sua storia e il suo significato. Tuttavia, nonostante i Savoia, ancora oggi in lingua originale Lungoni resiste, ed è tuttora il toponimo ufficiale del comune gallurese.

San Vero Milis → Santeru

Intre Sinis e Montiferru naschet unu popoladu naradu (in italianu) San Vero Milis. Ma… e chie est San Vero? A seguru no est su pìscamu frantzesu veneradu a Vienne, chi – non si nde sentat – cun cust’istòria non nche intrat nudda. Custa est, difatis, fìgia de unu grandu qui pro quo linguìsticu. Su topònimu originale latinu fiat, difatis, dedicadu a un’àteru santu: Sanctus Theodorus, est a nàrrere Santu Deadoru, a su chi fiat dedicada fintzas una crèsia medievale chi s’agataiat in ue como ddoe est sa crèsia dedicada a Santa Sofia, monumentu printzipale de sa bidda paris cun su cumplessu nuràgicu S’Uraki. Giai in su sèculu XII, in is testos de su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu, est atestadu su nòmene Sancte Eru e in manera progressiva su nòmene latinu mudeit in su sardu vulgare: dae Santu Eoru, Sante Heru, Sant’Eru e infines su modernu Santeru. Est istada sa dominatzione italiana in Sardigna a batire s’iscuntzertu de su topònimu chi, proassonàntzia, est diventadupro malafaddina San Vero. Miris, imbetzes est istadu s’inditu geogràficu annantu pro non ddu cufùndere cun San Vero Còngius, populadu in comuna de Simaghis, cun un’istòria toponomàstica anàloga. “Santeru” abarrat su topònimu ufitziale in limba sarda e fintzas in s’istemma cumonale ddoe ats’iscritu “Antiqua Santeru Villa”.

Tra Sinis e Montiferru sorge un centro abitato chiamato San Vero Milis. Ma… chi è San Vero? Di sicuro non è il vescovo francese venerato a Vienne, che – non ce ne voglia – con questa storia non c’entra nulla. Essa, infatti, è figlia di un grande equivoco linguistico. Il toponimo originale latino era, infatti, dedicato a un altro santo: Sanctus Theodorus, cioè San Teodoro, a cui era dedicata anche una chiesa medievale che sorgeva dove è ora la chiesa dedicata a Santa Sofia, principale monumento del paese assieme al complesso nuragico S’Uraki. Già nel XII secolo, nei testi del Condaghe di Santa Maria di Bonarcado, è attestato il nome Sancte Eru e progressivamente il nome latino si evolvè nel sardo volgare: da Santu Eoru, Sante Heru, Sant’Eru e infine all’attuale Santeru. Fu la dominazione italiana in Sardegna a comportare lo stravolgimento del toponimo che, per assonanza, diventò erroneamente San Vero. Milis, invece fu l’indicazione geografica aggiunta per non confondersi con San Vero Congius, abitato nel comune di Simaxis, con una storia toponomastica analoga. “Santeru” rimane il toponimo ufficiale in lingua sarda e anche nello stemma comunale campeggia la scritta “Antiqua Santeru Villa”.

Monti di Mola - ANS Toponimos


Monserrato → Paùli

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

S’àrea metropolitana de Casteddu est una de is zonas ùmidas prus de importu deEuropa. De tantu in tantu is tzitadinos suos s’aposentaiant acanta de is stàinis pro nde isfrutare is risursas, comente su sale, o si retiraiant pro more de sa malària. Custu si podet bìere fintzas in sa toponomàstica medievale. A pagos chilòmetros dae sa capitale Santa Igia (ue oeindie est su Stàini de Santa Gilla), difatis, in cudd’era naschit sa bidda de Paùly, poi Pauli. Sa zona at cambiadu nòmene posca, pro no èssere confùndida cun is àteras Pauli presentes in Sardigna, in “Pauli Pirri”, pighende su nòmene dae sa bidda de importu afaca. In su 1881 però, at mudadu, pighende unu nòmene chi dipendet dae is ùrtimas duas dominatziones: cudda aragonesa at importadu su cultu a sa Vèrgine de Montserrat, ancora venerada comente a “Santa Maria de Pauli” e pro chie ant pesadu una crèsia in su XII sèculu. Cudda italiana, imbetzes, at importadu sa limba, e sa bidda est divènnida “Pauli Monserrato”. Dae su 11 abrile 1888, pro voluntade de su Cussìgiu comunale, at pèrdidu su nòmene Pauli, e at pigadu su de Monserrato. Mancari s’italianizatzione, su nòmene Pauli est ancora impreadu dae is chi ddoebivint, e in sa cultura populare est famada sa “Acollada de Paulesu” chi est a nàrrere cando, siat o non siat in manera fìsica, s’impreat una fortza ispantosa pro fàghere carchi cosa.

L’area metropolitana di Cagliari è una delle più importanti zone umide d’Europa. Ciclicamente i suoi abitanti si stanziavano a ridosso dei vari stagni per sfruttarne le risorse, tra cui il sale, o sfuggivano a essi, ritirandosi, a causa della malaria. Questo si riflette anche nella toponomastica medievale. Sorse infatti, a pochi chilometri dalla capitale Santa Igia (dove tuttora c’è lo stagno di Santa Gilla) l’abitato di Paùly, che in sardo significa letteralmente “palude”. La zona cambiò poi, per non essere confusa con le altre Paùli presenti in Sardegna, in “Paùli Pirri”, prendendo il nome dall’importante paese lì vicino. Nel 1881 però mutò, trasformandosi in un nome che racchiuse le ultime due dominazioni: quella aragonese secoli prima importò il culto della Vergine di Montserrat, ancora venerata come “Santa Maria de Paùli” e a cui è eretta una chiesa del XII secolo. Quella italiana invece importò la lingua e il paese divenne così “Paùli Monserrato”. Dall’11 aprile 1888, per volere del Consiglio comunale, perse la dicitura Paùli assunse il nome di Monserrato. Tuttavia, nonostante l’italianizzazione, Monserrato è ancora chiamata dai suoi abitanti Paùli e nella cultura popolare è famosa la cosiddetta “Collada ‘e Paulesu”, cioè la “Spallata monserratina”, ovvero quando, sia fisicamente che non, si usa una forza esagerata per fare qualcosa.

Sanluri → Seddori

Sanluri, bida sa positzione sua, intre Aristanis e Casteddu, fiat unu logu istratègicu in s’istòria de sa Sardigna de s’Edade Mèdia. Su momentu prus de importu de s’istòria sua est istadu in su 1409, cando s’esèrtzitu sardu e is aragonesos si iscontresint in sa “Batalla de Seddori”. Is ispagnolos aiant atacadu su casteddu de Lionora e aiant bìnchidu, ponende fine a s’Època Giuigale. Inie però moreit su cumandante de is binchidores, Martinu su Giòvanu. De malària? Forsis. Ma, tra mitu e farsidades, si narat chi fiat pro more de sa “Bella de Seddori”, una giòvana de sa bidda chi, pro si vindicare de sa derrota, dd’aiat isfinidu cun sa galania sua e a corfos de… abratzos sighidos! Belle gasi, b’at una paristòria chi at aguantadu mègius, e s’atzapat in su topònimu! Medas pensant difatis chi su nòmene bèngiat dae San Luri, in onore de su patronu Santu Larentu, ma no est beru! In veridade, est atestadu in is documentos su nòmene Sellori, comente proSellurium e Selluri, dae ue posca est derivadu su topònimu sardu de oe “Seddori“. S’orìgine prus avalorada est difatis chi siat sa contratzione de “Su logu de su lori”. Is dominadores, in antis ispagnolos e a pustis piemontesos, aiant crètidu a sa prima versione e, disamparende su sardu, dd’iscrivesint in meda documentos de s’800, cun faddinas comente “San Luri” o fintzas “S.Luri”! E calicunu ddos at torrados a repìtere fintzas in Època Republicana… E tando, tenimus su proite est de fundamentu a connòschere s’istòria nostra comente contravenenu a s’altaru e a s’ispàinu in su tempus de informatziones sena fundamentu… Pro surestu, Ora pro nobis Luri, chie si siat chi sias tue!

Sanluri vista la sua posizione mediana tra Oristano e Cagliari, fu un luogo chiave della storia della Sardegna medievale. L’apice fu nel 1409 quando l’esercito sardo e gli aragonesi si scontrarono nella “Battaglia di Sanluri”. Gli spagnoli assediarono il castello di Eleonora e vinsero, ponendo fine all’Era Giudicale. Lì però morì il comandante dei vincitori, Martino il Giovane. Di malaria? Forse. Ma tra mito e falsità si dice che fu merito della “Bella di Sanluri”, una giovane locale che per vendicare la sconfitta lo sfiancò a morte grazie al suo fascino e… agli amplessi ripetuti! Tuttavia c’è una leggenda che ha resistito di più, e sta nel toponimo! Tanti credono infatti che esso derivi da San Luri, in onore del patrono San Lorenzo, ma questo è falso! In realtà è attestato nei documenti il nome Sellori, nonchè Sellurium e Selluri, da cui poi derivò l’attuale toponimo sardo “Seddori”. L’origine più accreditata infatti è che esso sia la contrazione di “Su logu de su lori”, cioè “Il territorio del grano”. I dominatori, spagnoli prima e piemontesi poi, credettero però alla prima versione, e ignorando il sardo lo riportarono in numerosi documenti ottocenteschi con strafalcioni come “San Luri” o addirittura “S. Luri”! E qualcuno li reitera anche in epoca repubblicana… Ecco perchè è vitale conoscere la propria storia come antidoto al suo stravolgimento e alla diffusione nel tempo di infondatezze…Per il resto, Ora pro nobis Luri, chiunque tu sia!

Monti di Mola - ANS Toponimos


Girasole → Gelisuli

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

A ddu dias àere naradu chi su Sulcis est in Ogiastra? Nono, non semus macos, e de seguru tenet prus sentidu de… su nòmene de unu frore in sa toponomàstica sarda! Sa presèntzia de s’òmine in sa Baia de Tortolì est datada a su mancu a s’Edade de su Brunzu Mèdiu (1600-1200 a.C.) gràtzias a sa presèntzia de nuraghes. Sa bidda est crèschida semper de prus a pustis de sa lòmpida de is Pùnicos. Is Romanos, posca, nos ant contadu de unu logu naradu Sulci Tirrènica, una tzitade chi s’agataiat in s’itineràriu de Antonino. Fintzas su geògrafu grecu Tolomeo a is moradores de cudda istatzione ddis naraiat Sulcitanos. Is iscavos archeològicos, a pustis, nd’ant bogadu a pìgiu restos de fràigos simigiantes meda a is de Sulci de otzidente, chi a dies de oe si narat Santu Antiogu. Ma su frore? Is fontes nos batint fintzas a s’Edade Mèdia, cando ant agatadu documentos in contu desa matessi bidda, ma cun su nòmene de “Gelisoi”. In su 1130, Arzocco, tziu de su Giùighe de Càlari Antine Salusio, in una donatzione pro favorèssere s’ope de s’ànima sua, decrareit in sardu: «…fundamentu cantu appu in Gelisoi, terras et bingias et serbus et ankillas». Dae Sulci, duncas, mudat a is vàrias formas de s’Edade Mèdia “Gelosuli” e “Gelisuli“. Sa dominatzione pisana però, ddu càmbiat in “Gerosuli” (1346) e, in s’interis, àteros documentos de sa colonizatzione ispagniola cumintzant a iscrìere “Girasol” (1504), pro acabare in s’Otighentos cun is istròpios de is versiones italianizadas de “Girasoli” in antis de sa definitiva “Girasole”. S’etimologia no est segura: a chie narat chi derivat dae “di Sol la Terra”, a chie narat fintzas chi derivat dae nòmenes protosardos cun su sentidu de pugioneddu. Mancari totu custuburdellu de istròpios, su topònimu sardu at aguantadu e is gelisulesos sighint a ddi nàrrere, a sa bidda issoro, Gelisuli.

L’avresti mai detto che il Sulcis è in Ogliastra? No non siamo pazzi, e ciò ha più senso di… un nome di un fiore nella toponomastica sarda! La presenza dell’uomo nella baia di Tortolì si può far risalire almeno all’età del Bronzo Medio (1600-1200 a. C.) per la presenza di diversi nuraghi, ed essa crebbe sempre più con l’arrivo dei Punici. Furono i Romani a posteriori a raccontarci la presenza lì di Sulci Tirrenica, città presente nell’Itinerario Antonino. Anche il geografo greco Tolomeo chiamò Sulcitani gli abitanti di quella stazione. Scavi archeologici portarono poi alla luce resti di costruzioni del tutto analoghi a quelli della Sulci occidentale, l’attuale Sant’Antioco. Ma il fiore? Le fonti ci fanno fare un salto temporale fino al Medioevo, quando compaiono i documenti relativi allo stesso centro urbano chiamato però “Gelisoi”. Nel 1130, Arzocco, zio del Giudice di Cagliari Costantino Salusio, in una donazione per favorire la salvezza della propria anima dichiarò, in sardo, «…fundamentu cantu appu in Gelisoi, terras et bingias et serbus et ankillas». Da Sulci quindi si evolve nelle varie forme sarde medievali “Gelosuli” e “Gelisuli”. La dominazione pisana però lo trasforma in “Gerosuli” (1346) mentre altri documenti risalenti alla colonizzazione spagnola iniziano a riportarlo come “Girasol” (1504) per finire con le storpiature del tempo alla versione italianizzata dall’Ottocento in poi prima come Girasoli e poi definitivamente Girasole. L’etimologia è incerta: chi gli assegna il significato “di Sol la Terra”, chi addirittura a nomi protosardi riconducibili al passerotto. Sta di fatto che nonostante questo tourbillon di storpiature, il toponimo sardo è resistito e i gelisulesus continuano a chiamare il loro paese “Gelisuli”.

Collinas → Forru

Forru est una biddighedda intre is montigros de Sa Marmilla meridionale e s’istòria sua est ispirada a custa zona. Giai populada in època pre-nuraghesa e nuraghesa, comente testimòngiat sa tumba de is gigantes de Sedda sa Caudela e su nuraghe Concali, e dae is romanos chi ant fraigadu unu tzentru termale in ue ddoe fiat giai su putzu sacru de Su Àngiu (est a nàrrere, “su bagnu”). Est diventadu a pustis, unu tzentru medievale de su Giuigadu de Arbarèe, in su ‘400 fiat parte de sa contea de Cuirra e in su 1603 est diventadu marchesadu, feudu de is Centelles. E tando, pro ite Forru? Comente ant iscritu in su 1833 Angius e Casalis in su “Dizionario Geografico Storico-Statistico-Commerciale degli Stati di S.M. il Re di Sardegna”, calecunu aiat teorizadu un’istropiadura de sa paràula latina Forum, ma est prus probàbile chi s’orìgine siat sarda, e chi in sentidu figuradu descriviat sa chea chi fiat piessignu de sa bidda, comente unu forru (“in istiu si formaiat unu calore chi brusiaiat, belle comente sa pampa de unu furru”) E torra… pro ite “Collinas”? Fiat su tzitadinu de prus importu de s’istòria sua chi aiat detzisu, su polìticu autonomista Giovanni Battista Tuveri, bastante nòdidu. Sighende sa riforma de sa toponomàstica de su Regnu de Itàlia, in pessu nàschidu, ma no in manera ufitziale pro non tènnere problemas cun is Postas, bidu chi ddoe fiat sa bidda deVillanovaforru a curtzu, (comente narat su nùmene, abitadu prus nou, fundadu dae is tzitadinos de Forru), su giurista e filòsofu aiat seberadu cuddu nùmene ca ammentait is montigros a inghìriu de sa bidda. Su paradossu est chi su nùmene seberadu dae unu de is babbos de sa “Chistione sarda” no est pròpiu sardu, e custu testimòngiat de comente s’italianizatzione fiat creschende semper de prus. In cada manera, “Forru” abarrat in sa cultura popolare e is abitantes sighint a si nàrrere “forresus”.

Forru è un paesino situato tra i colli della Marmilla meridionale e la sua storia è tipica di questa zona. Già popolata in epoca pre-nuragica e nuragica, come testimoniano la tomba dei giganti di Sedda sa Caudela e il nuraghe Concali, e dai Romani, che vi costruirono un centro termale che includeva il pozzo sacro denominato Su Angiu (appunto, “il bagno”). Diventò poi un centro medievale appartenente al Giudicato di Arborea, nel ‘400 fece parte della contea di Quirra e nel 1603 divenne un marchesato feudo dei Centelles. Perchè Forru? Come scrissero nel 1833 Angius e Casalis nel “Dizionario Geografico Storico-Statistico-Commerciale degli Stati di S.M. il Re di Sardegna”, alcuni teorizzarono una storpiatura della parola latina Forum, ma è più verosimile l’origine sarda che in senso traslato descriveva la concavità ove si trova l’abitato come un forno (“nell’estate si formava un calore bruciante, quasi come il vampo di un forno”). Ma allora… perchè “Collinas”? Fu il cittadino più importante della sua storia a deciderlo, l’illustre politico autonomista Giovanni Battista Tuveri. Seguendo la riforma della toponomastica del neonato Regno d’Italia, ma ufficialmente per evitare problemi con le Poste vista la presenza della vicina Villanovaforru (come dice il nome, abitato più recente fondato proprio da cittadini di Forru), il giurista e filosofo scelse questo nome rimembrante le colline circostanti. Paradossalmente però il nome scelto da uno dei padri della “Questione sarda” non è propriamente sardo, a testimonianza di un’italianizzazione sempre più crescente. Nonostante ciò “Forru” rimane nella cultura popolare e gli abitanti continuano a chiamarsi “forresi”.

Monti di Mola - ANS Toponimos


Capo Carbonara → Crabonaxa

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Cabu Carbonara, s’estremidade sud-orientale de sa Sardigna, est istada istoricamente determinante pro s’economia de s’ìsula. Is Sardos, in s’Edade de su brunzu, si fiant aposentados in cue pro disfrutare is risursas mineràrias e pro sa produtzione de carbone vegetale dae sa linna. Pròpiu dae cudda atividade diat dèpere bènnere su nùmene de su promontòriu. Gràtzias a su portu suo naturale, ddoe aiat un’atividade forte de cummèrtziu, intre sardos e fenìcios, cartaginesos e a pustis romanos, chi, diat pàrrere, cummertzaiant peri su garum (unu cundimentu pro màndigos, de calidade arta). Arrastu de unu tzentru populadu est peri su topònimu latinu “oppidum Carbonariae”, nòmene chi mudat in su sèculu XII a su vulgare “Carbonaja”, e duncas Carbonara, o in Carbonayre, cun influssu ispagnolu, dae cue su nùmene sardu: Crabonaxa. Pro more de is invasiones sighidas in is costeras, su biddatzolu dd’aiant abbandonadu; giai Fara in su 1580 nde tzertifichesit s’iscumparta. Tocat a printzipiare su 1824, cando is piemontesos imbiesint su generale Antoni Incani pro verificare sa cunditzione de is fortificatziones in sa zona. Su militare, però, si innamoresit de sa zona e otenesitunas cantascuntzessiones dae su Marchesu de Quirra chi permitesint s’aposentamentu de carchi colonu sardu in una biddighedda noa, mutida torra Carbonara e autonoma dae Sìnnia in su 1838. Custu nòmene abarresit fintzas a su 1862, cando pro resones disconnotas – unu pagu contra a sa tendèntzia piemontesa de cuddos annos de italianizare is nòmenes – mudesit in Villasimius, dae su “Sartu de Simius”; topònimu, custu puru, de orìgine dudosa (dae is paràulas latinas “semis”, metade terrinu, o “simia” = martinica, o dae su Deus fenìtziu Simios). Mancari custu, Crabonaxa, in sardu, aguantatin sa cultura populare e galu oe est su topònimu ufitziale in limba sarda!

Capo Carbonara, estremità sud-orientale della Sardegna, è storicamente cruciale per l’economia dell’isola. I Sardi nell’Età del bronzo si stabilirono per sfruttare le risorse minerarie nonché per la produzione di carbone vegetale dal legname e proprio da questa attività deriverebbe il nome del promontorio. Grazie al suo porto naturale ci fu una forte attività commerciale marittima tra sardi e fenici, cartaginesi e successivamente anche romani, i quali pare vi commerciassero anche il pregiato garum. Tracce di un centro abitato son testimoniate anche dal toponimo latino “oppidum Carbonariae”. Nomee che si evolve poi nel XII secolo nel volgare “Carbonaja” e appunto Carbonara, o nel Carbonayre di influenza spagnola, da cui il nome sardo Crabonaxa. A causa delle continue scorribande costiere il villaggio venne abbandonato, già Fara nel 1580 nè certificò la sparizione. Bisogna risalire al 1824 quando i piemontesi inviarono il generale Antonio Incani alla verifica dello stato delle fortificazioni nella zona. Il militare però si innamorò della zona e ottenne dal Marchese di Quirra alcune concessioni, le quali permisero l’insediamento con alcuni coloni sardi di un nuovo villaggio, nuovamente chiamato Carbonara, autonomo da Sinnai nel 1838. Con tale nome rimase fino al 1862 quando, per ragioni ignote, un po’ contro la tendenza piemontese di quegli anni di italianizzare i nomi, diventò “Villasimìus“, dal vicino “Salto di Simius”, a sua volta toponimo di origine incerta (dalle parole latine “semis”, metà terreno, o “simia”, scimmia, o dal dio fenicio Simios). Nonostante ciò Crabonaxa, in sardo, rimase nella cultura popolare ed è tuttora il toponimo ufficiale in lingua sarda!

Costa Verde → Portu Maga

Cun su nòmene Costa Verde, a s’ispissu si cumprendet su tretu de costera longu 47 km, dae Capo Frasca a Capo Pecora, chi est parte de sa Comuna de Àrbus, in ue s’agatant unas cantas prendas comente is Dunas de Piscinas e sa marina de Scivu. In beridade, custa definitzione est isballiada e fìgia de un’operatzione edilìtzia faddida. In su 1963 difatis, coladu un’annu dae sa lòmpida de s’Aga Khan in Sardigna, su milanesu Giuseppe Tanca aiat bòfiu pesare unu progetu anàlogu in sa costera ovest, mancari prus a medida de sa classe mèdia, e pro ddu fàghere aiat comporadu unos cantos terrenos a Portu Maga. Su topònimu sardu – “Maga” signìficat “macchia mediterranea” in italianu – descriet bene a beru s’iscenàriu ìnnidu de cuss’ala de costera, in prus a sa cala naturale. Mancari custos fatos, a s’imprendidore dd’est partu prus dèchidu unu nòmene italianu, prus atrativu pro s’iscopu cummertziale, e aiat seberadu “Costa Verde”, ispirende·si a su modellu gadduresu. S’idea fiat de s’islargare in su litorale ma, in is fatos, su dinari e is progetos sunt abarrados promissas sceti e s’imprendidore si nche fiat fuidu lassende petzi cussa prima e ùnica lotizatzione. Su nòmene italianu però est abarradu e si nch’est ispartu a totu sa costa, fintzas in sa Comuna de Àrbus, francu però in sa cultura populare de is arburesos, pro is chi at sighidu a inditare Portu Maga, diveninde·nde gasi unu sinònimu.

Con il nome Costa Verde spesso si intende il tratto di costa lungo 47 km, da Capo Frasca a Capo Pecora, appartenente al Comune di Arbus, nel quale sono incluse alcune perle come le Dune di Piscinas e la spiaggia di Scivu. In realtà tale definizione è errata e figlia di un’operazione edilizia fallita. Nel 1963 infatti, un anno dopo l’arrivo dell’Aga Khan in Sardegna, il milanese Giuseppe Tanca volle avviare un progetto analogo nella costa ovest, seppur più a misura della classe media, e per farlo acquistò dei terreni a Portu Maga. Il toponimo sardo (“Maga” significa “macchia mediterranea”) descrive benissimo lo scenario incontaminato di quella parte di costa, oltre alla naturale insenatura. Tuttavia l’imprenditore pensò che fu necessario un nome italiano, più attraente commercialmente, e scelse “Costa Verde”, ispirandosi al modello gallurese. L’idea era di ampliarsi nel litorale, ma in realtà i soldi e i progetti rimasero solo promesse e l’imprenditore scappò, lasciando solo quella prima e unica lottizzazione. Il nome italiano però rimase e si “espanse” a tutta la costa, anche per il Comune di Arbus, tranne però per la cultura popolare degli arburesi, in quanto per loro rimase limitato a Portu Maga, diventandone quindi un sinonimo.

Monti di Mola - ANS Toponimos


Valledoria → Ampurias

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Sa foghe de su Coghinas est istada semper isfrutada dae is populatziones locales in s’istòria. Su màssimu est lòmpidu in su de XI sèculos, cando in su Giuigadu de Torres aiant fundadu sa tzitade fluviale de Ampurias, dae su grecu “Emporion”, est a nàrrere “logu de cummèrtziu”. Sa possibilidade de navigare fintzas a intro passende peri su riu e de carrigare is produtos deretosin su logu de produtzione at ismanniaduunu sistema portuale chi at fatu nàschere unu cummèrtziu losanu. A testimònia de s’importu de sa tzitade, difatis, sa Crèsia aiat seberadu Ampurias comente una de is primas e prus de importu sedes obispales de su Nord Sardigna, cugugende Anglona e Gaddura. Sa conchista ispagnola de sa Sardigna, però, est istada sa càusa de su declinu: sa Diòtzesi dd’ant tramudada a Castellaragonese in su 1520, mentras malària e bardanas saratzenas ant ispintu sa populatzione a una tzucada a s’internu, eremende sa foghe. Sceti in s’800 carchi massàrgiu est emigradu dae is zonas acanta e dae sa Gaddura fraighende fratziones noas, sa de prus importu narada “Codaruina“, ca fiat posta pròpiu apalas de is ruinas de Ampurias, e su fàbricu de sa diga in su Coghinas at signadu sa renàschida definitiva. In su 1961 totu is fratziones si sunt aunidas in un’ùnicu comunu nou: nointames, bista sa Repùblica noa, est istadu “normale” a nde bogare ex novo unu topònimu in italianu e aiant seberadu “Valledoria“, in onore de sa famìlia influente in ‘Era Giudicale, in logude Codaruina, chi fiat su tzentru de prus importu o de s’antigu Ampurias. Su sardu però aguantatin su topònimu ufitziale, chi est Codaruina, e in manera curiosa in cuddu de sa sede obispale mutida galu, a pustis de 800 annos, “Diòtzesi de Tèmpiu-Ampurias”.

La foce del Coghinas è stata storicamente sempre sfruttata dalle popolazioni locali. L’apice però si ebbe nell’XI secolo, quando nel Giudicato di Torres venne fondata la città fluviale di Ampurias, dal greco “Emporion”, cioè “luogo di commercio”. La possibilità di navigare fino all’interno lungo il fiume e di caricare i prodotti direttamente sul luogo di produzione creò un sistema portuale tale da generare un commercio florido. A testimoniare infatti l’importanza della città, la Chiesa scelse Ampurias come una delle prime e più importanti sedi episcopali del Nord Sardegna, coprendo Anglona e Gallura. Tuttavia la conquista spagnola della Sardegna fu la causa del declino: la Diocesi fu trasferita a Castellaragonese nel 1520, mentre malaria e incursioni saracene spinsero la popolazione ad un esodo verso l’interno, desertificando la foce. Solo nell’800 degli agricoltori emigrarono dalle zone vicine e dalla Gallura costituendo nuove frazioni, la più importante chiamata “Codaruina” poiché posizionata proprio alle spalle delle rovine di Ampurias e la costruzione della diga sul Coghinas segnò la rinascita definitiva. Nel 1961 si unirono tutte le frazioni in un unico nuovo comune: tuttavia, vista la neonata Repubblica, fu “normale” creare ex novo un toponimo in italiano e si optò per “Valledoria”, in onore della famiglia influente nell’Era Giudicale, a differenza di Codaruina in quanto centro più importante o del vecchio Ampurias. Il sardo però resiste nel toponimo ufficiale, appunto Codaruina e curiosamente in quello della sede vescovile chiamata ancora, dopo 800 anni “Diocesi di Tempio-Ampurias”.

Las Plassas → Is Pratzas

Sa bidda est collocada in pedes de unu montigru cònicu fatu de roca sedimentària. Sa roca est definida “mammellosa”: unu tipu presente in sa zona, a grabu chi si presuponet chi cuddas formatziones siant a sa base de su topònimu “Marmilla”. Fiant presentes aposentamentos abitativos giai in s’antigòriu, comente testimòngiant su nuraghe Uraxi e un’epigrafe de època romana, chi contaiat de sa populatzione locale, is Uneritanos, chi fraigheint unu tèmpiu a Giove. Semper e cando, su mamentu prus artu est istadu in s’Edade Mèdia, cando in sa punta de su montigru, su Giuigadu de Arbarèe, fraighesit su Casteddu de Marmidda ( Castrum Marmillae). Cuddu fiat unu puntu istratègicu de defensa, ca fiat postu a làcana cun su Giuigadu de Casteddu, pro amparare una de is regiones prus fèrtiles, cuntzentrada in sa coltivatzione de tzereales e legùmenes. “Is pratzas” difatis fiant a su tempus is argiolasinpedes de su casteddu in ue s’acumpriat su trèulude su trigu, collidu in ocasione de su messòngiu. Ponende a pare is argiolas si fiat formadu su burgu de oe. Su de XIV sèculos est signadu dae is gherras Sardu-Catalanas. Pròpiu in una de is paghes, sa de su 1388, aprovada tra is duos inimigos Lianora de Arbarèe e Giuanne I de Aragona, cumparit su topònimu po sa prima borta, ma in una forma catalana istropiada: “dessas Plaças”. Sa bìnchida definitiva, bint’annos a pustis, de is aragonesos contra is sardos, cumintzeit sa colonizatzione ispagnola chi sigheit finas a oe cun Las Plassas, nointames sa transitzione italiana. De ogni manera, “Is Pratzas” abarrat su topònimu ufitziale in sa limba sarda de sa Comuna.

Il paese è situato ai piedi di una collina conica fatta di roccia sedimentaria, definita “mammellosa”: una tipologia presente nella zona, tanto che si presuppone che tali formazioni siano all’origine del toponimo “Marmilla”. Insediamenti abitativi furono presenti già dall’antichità, come testimoniano il nuraghe S’Uraxi e un’epigrafe di epoca romana narrante della popolazione locale, gli Uneritani, che edificarono un tempio a Giove. Tuttavia il momento più alto fu nel Medioevo, quando in cima alla collina il Giudicato d’Arborea edificò il Castello di Marmilla (Castrum Mamillae), punto strategico difensivo in quanto posto sul confine col Giudicato di Cagliari, a protezione di una delle regioni più fertili, dedita alla coltivazione di cereali e legumi. “Is pratzas” infatti in lingua sarda erano i piazzali situati ai piedi del castello dove si svolgeva la trebbiatura del grano, raccolto in occasione della mietitura. L’unione di queste aie generò il borgo attuale. Il XIV secolo è segnato dalle guerre Sardo-Catalane ed è proprio in una delle paci siglate tra i due contendenti, quella del 1388 tra Eleonora d’Arborea e Giovanni I d’Aragona, che compare il toponimo per la prima volta, ma in una forma storpiata catalana “dessas Plaças”. La definitiva vittoria vent’anni dopo degli aragonesi sui sardi avviò la colonizzazione spagnola che proseguì con il toponimo iberico “Las Plassas” e che resistette fino ad oggi nonostante la transizione italiana. Tuttavia “Is Pratzas” rimane il toponimo ufficiale in lingua sarda del Comune.

Monti di Mola - ANS Toponimos


Olbia → Terranoa

Concali su Terrainu - ANS Toponimos

Su topònimu “Olbia” paret chi orìginet dae is colonizatziones grecas de su de VII sec. a.C., contadas dae Diodoro, Strabone e Pausania. Benit difatis dae su grecu ὄλβιος (ólbios), est a
nàrrere “ditzosu”, e si diat referire a sa positzione de sa tzitade. Sa forma locale fiat “Ulbia”, ma in is fontes aparesset fintzas sa “Olbìa polis” e sa “Olbianòs limén” (su portu). Tale nòmene est abarradu finas cun is Romanos, ma in s’istòria si podent bìdere mudaduras craras. Sa ruta de s’Imperu e is migratziones vàndalas ant reduidu e ant retiradu sa tzitade a palas, e cun custu at mudadu forsis fintzas su nùmene in Fausiana. Cun sa menguada de is curreras àrabas, Fausania torrat a s’estèndere caraa mare e torrat a crèschere divenende capitale de su chi dae su de X sèculos at a èsserenaradu Giuigadu de Gaddura e dd’at a fàghere cun unu nòmene nou: Civita, atestadu sa prima borta in su 1113. Sa dinastia chi imperaiat est istada sasarda de is Lacon-Gunale, ma cun su tempus funt creschidas is relatziones traGaddura e Pisanos e dae su de XIII sèculos s’est imposta sa famìlia de is Viscontes. Is Viscontes ant tentu fortunas alternas in su chertu pro su podere in Pisa, pro custu in Gaddura aiant detzìdidu de fundare torra unu nùcleu nou a costàgiu de Civita, naradu Terranova, comente augúriu de renàschida, lassende Civita comente nùmene de sa diòtzesi. Terranova est abarradu in su tempus, fintzas cun is dominatziones ispagnolas e italianas, si non cun s’annanta de Pausania in su 1862, e dae inoghe orìginat sa versione in lìngua sarda, “Terranoa”, fintzas oe topònimu ufitziale in sardu. Ma tando pro ite “Olbia”? Su Fascismu, chi in sa propaganda sua s’est serbidu de su “Mitu de Roma” e de sa simbologia de s’Imperu Romanu, su 4 austu 1939 at cambiadu su nòmene de Terranova Pausania in Olbia, e custu est abarradu fintzas oe, nointames sa fine de su regìmene e sa fine de sa gherra, ponende a parte de fatufintzas su topònimu sardu.

Il toponimo Olbia si presuppone origini da colonizzazioni greche del VII sec. a.C., raccontate da Diodoro. Deriva infatti dal greco ὄλβιος (ólbios), cioè “felice”, “fortunata”, e si riferirebbe alla posizione della città. La forma locale era “Ulbia”, ma nelle fonti appare anche la “Olbìa polis” e l’ Olbianòs limén (il porto). Tale nome restò poi coi Romani, ma nella storia però si assistette a mutazioni evidenti. La caduta dell’Impero e le migrazioni vandale ridussero e ritirarono la città verso l’interno, e con questo mutò forse anche il nome in Fausiana. Con il venir meno delle incursioni arabe, Fausania torna ad estendersi verso il mare e torna a crescere diventando capitale di quello che dal X secolo verrà chiamato Giudicato di Gallura e lo farà con un nuovo nome: Civita, attestato per la prima volta nel 1113. La dinastia regnante fu quella sarda dei Lacon-Gunale, ma progressivamente aumentarono i rapporti tra Gallura e Pisani e dal XIII secolo si impose la famiglia dei Visconti. I Visconti ebbero alterne fortune nella lotta per il potere a Pisa, per questo in Gallura decisero di ri-fondare un nuovo nucleo abitativo a fianco a Civita chiamato Terranova, come auspicio di rinascita, lasciando Civita come nome della diocesi. Terranova rimase nel tempo, anche con le dominazioni spagnole e italiane, se non con l’aggiunta di Pausania nel 1862, e da qui origina la versione in lingua sarda, “Terranoa”, tuttora toponimo ufficiale in sardo. Ma allora perchè Olbia? Il Fascismo, che nella sua propaganda si servì del “Mito di Roma” e della simbologia dell’Impero Romano, il 4 agosto 1939 cambiò il nome da Terranova Pausania a Olbia, e questo rimase fino a oggi nonostante la caduta del regime e la fine della guerra, oscurando di fatto anche il toponimo sardo.

Elmas → Su Masu

Su Stàini de Santa Gilla est unu logu perfetu dae semper pro s’isvilupu de aposentamentos abitativos pro more de su portu naturale suo, de is collegamentos fluviales internos e de is terrinos fèrtiles serentes. Pro custu, giai is Sardos Antigos inoghe aiant costruidu unos cantos bidditzolos, impreados pruschetotu pro su cummèrtziu, pro sa pisca e pro nde bogare su sale,fainas perlongadas fintzas cun s’arribu de Fenìtzios, Pùnicos e Romanos. Custos ùrtimos nch’aiant assemidadu a palas de s’oru nord-orientale una “mansio”, est a nàrrere un’istatzione de posta pro s’iscàmbiu de mertzes, persones e posta, chi acurtziaiant siat dae su mare siat dae is istradones chi andaiant dae Carales a Sulci e a Nora. In s’Edade Mèdia, sa bidda si fiat iscostiada pagu a largu, cara a mare, e ddi naraiant Semelia. Ma sa dominatzione aragonesa nche aiat giagaradu a sa gente, pròpiu in cudda “mansio” chi cun su tempus aiat pigadu su nòmene sardu de Su Masu. Sunt istados cuddos colonizadores noos a “ispanizare” su topònimu, traduinde·nde·lu a sa lìterain El Mas. Documentos atestant s’imbeniente mudadura in Villa Del Mas e posca in Villa D’Elmas, chi at fatu duncas mòvere s’atzentu a sa E, fintzas a oe cun Elmas. Sacolonizatzione italiana imbeniente, mancari carchi carta mustretfintzas unu “Il Maso”, no at resessidua mudare su nòmene, chi est arribadu a dies de oe. De ogni manera, “Su Masu” abarrat ancoraoe su topònimu ufitziale in limba sarda e a is abitantes ddisnarant “masesos”.

La laguna di Santa Gilla è da sempre un luogo ideale per lo sviluppo di insediamenti abitativi grazie al suo porto naturale, ai collegamenti fluviali interni e ai terreni fertili circostanti. Ecco perché già gli Antichi Sardi qui costruirono diversi villaggi, principalmente dediti al commercio, alla pesca e all’estrazione del sale, attività che proseguirono anche con l’arrivo di Fenici, Punici e Romani. Questi ultimi vi stanziarono nella zona retrostante la sponda nord-orientale una “mansio”, ovvero una stazione di posta dedita allo scambio di merci, persone e corrispondenza, provenienti sia via mare sia dalle strade che andavano da Carales a Sulci e a Nora. Nel Medioevo il nucleo abitativo si spostò poco lontano, sulle rive dello stagno, e si chiamò Semelia ma la dominazione aragonese li ricacciò indietro, proprio in quella “mansio”, che col tempo prese il nome sardo di Su Masu. Furono proprio i nuovi colonizzatori a ispanizzare il toponimo, traducendolo letteralmente in El Mas. Documenti attestano la successiva trasformazione in Villa Del Mas e poi Villa D’Elmas, che fece così traslare l’accento sulla E, fino all’odierno Elmas. La successiva colonizzazione italiana, seppur alcune carte riportano anche un “Il Maso”, non riuscì a modificarne il nome ed esso arrivò ai giorni nostri. Nonostante ciò “Su Masu” rimane ancora il toponimo ufficiale in lingua sarda e gli abitanti si chiamano “masesi”.

Monti di Mola - ANS Toponimos
Cumpartzi | Condividi